Em diálogo com o artigo de Brais Estévez «Antropoceno(n) aqui?» publicado no Caseto, o geógrafo Valerià Paül analisa o papel de Turismo de Galicia – a agência pública galega de turismo – e das questionáveis políticas de proteção e gestão das paisagens naturais galegas da Xunta de Galicia.
Debo confesar que me deixou abraiado o stand galego en FITUR. O pasado xaneiro tiven que facer moitos zooms nas fotos que me mandaban as miñas amizades desde Madrid para confirmar o que vía. Logo comprobei en X e mesmo en grupos de whatsapp que non era o único que ficara pampo. En síntese, Turismo de Galicia convidaba a xente a internarse por un carreiro inzado de follas murchas no medio dunha devesa outono-invernal con fentos verdes e árbores caducifolias. Non vou referirme ás palabras imprentadas en letras xigantescas no cartaz luminoso ao que conducía o vieiro en cuestión, sobre as que reflexionou Brais Estévez no seu artigo «Antropoceno(n) aquí?», publicado no Caseto da Clara Corbelhe, e co cal dialoga este. Detereime, en troca, na paisaxe dese escenario finxido. En efecto, tentouse emular o monte galego na capital do marco mental estado-nacional dos que nos gobernan desde San Caetano. Tendo en conta as preferencias manifestadas na súa actuación política, por que non levaron eucaliptos?
Non é a primeira vez que Turismo de Galicia coquetea coa vexetación autóctona. Así, en 2016 editou a todo luxo «Bosques de Galicia», un folleto en que promociona 17 formacións vexetais do país, desde as fragas do Eume e de Catasós, até a devesa da Rogueira ou o teixadal de Casaio. En termos xerais correspóndense coa vexetación potencial, nomeadamente carballeiras de carballo ou cerquiño, mais tamén bidueirais ou faiais, e que se atopan nun estado de conservación aceptábel, mesmo bo. Son as menos no país, mais a axencia pública de turismo é habilidosa en atopalas, fotografalas e narralas.
Estas formacións resultan vulnerábeis ante a frecuentación ―témome, conxestión― que faculta a propia Xunta, e outros organismos acólitos, coa xenerosa distribución deste tipo de panfletos. E o da saturación non é un dicir: con Diego Cidrás, demostramos na nosa pesquisa sobre as Fragas do Eume que o cuarto de século desde a súa declaración como Parque Natural foi caracterizado por un incremento incesante de visitas. En paralelo non se afrontaron os problemas de fondo existentes, por exemplo, a necesidade perentoria de conservar «a mellor representación do bosque orixinal de Galicia», que reza o decreto designador de 1997. Deste xeito, ao final fica a dúbida de se a Xunta «protexe» para preservar, ou, máis ben, para desenvolver destinos turísticos.
A cobertura vexetal
Aceptando como válidos os datos do Inventario forestal continuo de 2022, a maior parte da Galiza está cuberta por eidos, pasteiros e matogueiras, é dicir, por explotacións agrogandeiras en activo, ou ben abandonadas nas últimas décadas. Na superficie forestal ―que ocupa a metade da superficie total―, dominan as frondosas (43%) e os eucaliptos e as coníferas están practicamente empatados a partes iguais no 57% restante, de xeito que se calcula que hai máis de 400.000 hectáreas de eucalipto. Non é o momento para deterse na «calidade» dese 43%, en boa medida, produto da dinámica natural logo do abandono rural xeneralizado, sen formacións maduras. No entanto, o 57% do monte arborizado está plantado ou xorde do crecemento (sub)espontáneo de piñeiros e eucaliptos, neste segundo caso considerado bioinvasor.
De feito, cos datos que procuramos para un libro sobre o eucalipto na Galiza aparecido hogano, cara a 1987, pouco antes do primeiro goberno de Fraga, este acadaba unhas 46.000 hectáreas. Abofé infraestimada, tomaremos a serie como orientativa. Na chegada de Feijoo á presidencia, en 2009, os eucaliptais subiran até 248.000 hectáreas. No seu mandato, houbo un medre de máis de 150.000 hectáreas, sen ningún documento de ordenación que facultase tal chimpo; antes ben, o plan forestal de 1992 estabelecera como horizonte 245.654 hectáreas a 40 anos. Tendo en conta a patente dinámica expansiva, a Xunta debeu, cando menos, tolerala, se non alentala.
O Consello da Cultura Galega xa puxo de manifesto no seu demoledor informe de 2024 a asociación entre industria forestal de eucaliptos e a iniciativa da implantación de Altri, a cabalo da Ulloa e a Terra de Melide. Non hai, pois, unha intención de frear o ascenso fulgurante da árbore traída de Australia. A pregunta achegada máis arriba segue a emerxer: por que alentar os eucaliptos dentro do país, mais amosar outra paisaxe vexetal á hora de visualizarse fóra, nunha sorte de represión freudiana practicada para figurar na feira turística española por excelencia, en que cada ano se ofrecen e ofrendan deputacións provinciais, xuntas autonómicas e outras institucións periféricas no km 0?
A protección da natureza
Galiza segue a ser o territorio do estado, sen contar Ceuta e Melilla, con menor superficie protexida porcentualmente, de acordo co anuario de EUROPARC de 2023. Só está a salvo o 12% do país. E en teoría. En 2018, Diego Cidrás probou que a superficie de eucalipto dentro das Fragas do Eume aumentou desde que se protexeran (sic). Sexa como for, ese 12% da Galiza correspóndese coa Rede Natura 2000. Esta consiste nun instrumento comunitario que, pola porta de atrás e sen participación das comunidades locais, tal e como argüímos en 2024 con Manuel Rodríguez para Queixa-San Mamede, implantouse de esguello a inicios dos anos 2000.
Situados neste punto, xa defendín, con motivo da exposición «Paisaxe e patrimonio» do Arquivo de Galicia de 2017, que foi unha sorte estarmos na Unión Europea. En efecto, para cumprir cos estándares comunitarios, a Xunta viuse obrigada a saltar dun ridículo 2% protexido cara a 1999 até ese 12% pouco despois, limiar en que ficamos colectivamente paralizados desde entón. Nin rastro, en todo caso, do mapa orixinal de 1979 que nesa mesma exposición se amosou nunha vitrina, sospeito que inadvertida, e que propuña implantar reservas integrais no bidueiral de Gabín (Montederramo), ou no faial da cabeceira do val de Ortigal, ao pé do Tres Bispos (Ancares). No entanto, estas dúas magníficas devesas figuran, como non, no xa referido folleto, aínda que de facto estean desprotexidas e falladas de xestión. Tamén nese documento transcendente de 1979 se cartografaran seis parques naturais extensos, dos cales só dous ―amalgamados nun, Baixa Limia-Serra do Xurés― están declarados como tales case medio século despois. E xa argumentamos con Juan Manuel Trillo en 2019 que a designación deste en concreto, o maior da Galiza, foi xeopolítica, para, na cosmovisión de Fraga, equipararse á república veciña.
Precisamente, coa enésima reinvención xacobea, Fraga apostou forte polo turismo. Ao inicio do seu longo mandato deu en crear Turgalicia, precedente da actual Axencia Turismo de Galicia. A entidade promoveu axiña a publicación en 1998 dun folleto turístico de nome significativo, «Galicia, espazo natural», que tivo outras edicións a posteriori, con fotos espectaculares de áreas naturais (non protexidas). Xa no goberno Fraga, pois, asentouse institucionalmente o paradoxo de non protexer a natureza (nin, dentro dela, a paisaxe vexetal), mais promover o seu aproveitamento turístico. As subseguintes administracións parecen vivir comodamente instaladas nese laissez-faire.
As políticas da paisaxe da Xunta
En 2009 encargáronnos unha revisión das políticas de paisaxe por comunidades autónomas. Analizaramos daquela a Lei 7/2008 había pouco aprobada. Dunha banda, era prometedora ao nomearse de «protección da paisaxe», co cal cumpría agardar avances nesa dirección. Doutra, preguntabámonos que despregue faría o partido que acababa de volver á Xunta logo da pausa 2005-2009, tendo en conta que a votara en contra. De forma sorprendente, a lei mantívose en aparencia, malia os catro cambios lexislativos acaecidos en quince anos: 2014, 2016, 2019 e 2021. No entanto, instalouse un enredo constante: inventáronse sobre a marcha instrumentos non previstos (por exemplo, os Atlas e as Estratexias); e bailaron os seus suxeitos ―unidades, áreas, grandes áreas, tipos…, «comarcas paisaxísticas» (sic) aparecidas de súpeto en 2011 nun mapa pendurado en Internet― e as escalas en que planificar ―en 2012 aprobárase un catálogo para unha «comarca paisaxística», derrogado en 2016 por outro para toda Galiza―. Aliás, toda esta intensa produción documental, globalmente bastante inextricábel, aconteceu sen a participación pública de experiencias serias como as lideradas por Joan Nogué en Cataluña na primeira década do século XXI, sistematizada en senllas obras de 2010 e 2016 con el de primeiro autor.
Constato, asemade, unha parsimonia para aprobar o único instrumento vinculante derivado da Lei 7/2008: as Directrices. Para comezar, os catálogos (finalmente, «o» Catálogo) teñen carácter descritivo, agás a definición das áreas de especial interese paisaxístico que, no fundamental, confirmaron os espazos protexidos xa existentes e, polo tanto, superpuxéronse á cativa Rede Natura 2000, nunha confusión de altura entre paisaxe e espazos protexidos. Cando as Directrices foron á fin aprobadas en 2021, evidenciouse a esterilidade das súas 196 páxinas no DOG. Estas non afrontan as graves dinámicas paisaxísticas detectadas e remiten a posteriores ferramentas sectoriais para ordenalas. En particular, non prevén ningunha medida real que evite a expansión dos eucaliptos e a súa xestión adíase na ordenación forestal. Deste xeito, péchase o bucle coas perspectivas abertas en 2008. O percorrido non valeu para nada, alén de inzar aínda máis as webs institucionais con avultados documentos ateigados de fotos, moitas de formacións caducifolias de cromatismo oscilante. Estas semellan de novo máis destinadas á promoción turística que a reflectiren a (ausencia de) xestión que realizan sobre o terreo.
Rubén Lois e José Antonio Aldrey sostiveron en 2010 que a ordenación territorial, sintomaticamente empregando o epíteto «problemática», non ten en verdade ningún papel real na Galiza. As pretendidas políticas de protección da paisaxe engadíronse a esta lóxica, constituíndo unha sorte de placebo retórico ben orquestrado polo poder para crear unha realidade paralela en que ternos entretidos, tinguida de profusas e fermosas imaxes de paisaxes vexetais que non se protexen.
Cabo
Falei ao longo destes parágrafos deliberadamente de paisaxe. Foi unha decisión consciente, que participa da tradición instaurada na Xeografía por Humboldt hai dous séculos. En consecuencia, paisaxe activa tanto a aparencia visíbel do territorio ―con compoñentes culturais e naturais, se esta distinción ten sentido― como as lecturas que esperta; isto é, o tanxíbel e o intanxíbel ou, se se prefire, o material e o inmaterial.
A paisaxe vexetal da identidade colectiva galega radica nas fragas e devesas de especies autóctonas. En 2006, Irene Bravo e outros dous filólogos amosáronnos nuns deliciosos mapas semánticos que estas denominacións son equivalentes para referirse ás formacións arbóreas propias, máis frecuente a primeira no terzo norte e a outra no resto do país. En boa medida, trátase de toponimia fósil, pois non se corresponde co que vemos diante nosa. Ábrese, así, unha fenda entre os nomes dos lugares e os lugares en si. Estou persuadido de que fragas e devesas gozan, en todo caso, de consenso colectivo e implican un imaxinario positivo. Por iso a Xunta as apropia para o turismo, banalizándoas e baleirando o seu significado profundo para a comunidade que as fixo súas.
En paralelo, o goberno galego auspicia unha materialidade de repoboacións forestais intensivas de especies alóctonas, naturalizadas e esparexéndose. E protexe unha superficie nimia, tanto en forma de espazos protexidos (Rede Natura 2000) como en termos de paisaxe (áreas de especial interese paisaxístico). Como sobremesa, logo dunha longa década de agarda, produce unhas Directrices de paisaxe vacuas. É por todo isto que a paisaxe vexetal da Xunta resulta cínica.