No mes do Orgullo LGBT+, a historiadora Daniela Ferrández Pérez repasa corenta anos de mobilizacións das disidentes sexuais galegas, na procura de igualdade de dereitos.
Para moitas institucións, movementos sociais e partidos políticos xuño é o mes do Orgullo. O que hai uns anos era a efeméride – as revoltas no barrio de Stonewall, en Nova Iorque – lembrada apenas polos movementos sociais de contextos e espazos específicos, hoxe representa todo un movemento político, social e institucional que inclúe actividades, manifestos e bandeiras do arco da vella na meirande parte de cidades e vilas galegas.
Pódese dicir que Stonewall ficou pequeno para concentrar nos 28 de xuño a cantidade de reivindicacións e discursos que as disidentes sexuais producen durante o ano. Ficou tamén demasiado lonxe para explicar todo o pouso que teñen estas demandas na sociedade galega.
A resposta está en que os nosos Orgullos non son a mera importación da lembranza dunhas loitas que aconteceron a máis de 10.000 km do país, senón que son o produto de máis de corenta anos de mobilizacións das disidentes sexuais galegas na procura de igualdade. Hai corenta e catro anos que as reivindicacións que hoxe en día poboan manifestos – cos seus matices contextuais – apareceron por primeira vez na prensa galega; hai corenta e tres que os partidos políticos e movementos sociais da esquerda as apoiaron; corenta e dous da primeira vez que se mobilizaron no país, na concentración ás portas da cafetaría Manhattan Praza, na Coruña, onde se concentraron cerca de trescentas persoas; e corenta e un da primeira manifestación en Vigo que reuniu – segundo as testemuñas – máis de mil persoas.
Con todo, o percorrido non foi doado e atendeu a certas redefinicións estratéxicas que, dun xeito ou outro, tiveron o seu impacto na lexitimización do que hoxe coñecemos por LGBT+. É nestas estratexias e nestes procesos nos que atopamos a resposta a moitas dinámicas e debates que se reproducen hoxe en día, nomeadamente en moitas organizacións, intelectualidades e sectores da mesma esquerda que as acolleu.
No verán de 1977 a Fronte Galega de Liberación Homosexual publicou na revista El Pope o seu primeiro texto reivindicativo. Desde a súas primeiras xuntanzas en 1976 o contexto de mudanza política non acababa de chegar para as integrantes deste colectivo. A Lei de Perigosidade e Rehabilitación Social (LPRS) que condenou, entre outras cuestións, o ser homosexual durante o tardofranquismo seguiu vixente até xaneiro de 1979, ao igual que o delito de escándalo público, empregado pola xudicatura para condenar, entre outros colectivos, as disidentes sexuais e que non decaeu até 1988.
A loita destes primeiros colectivos de liberación homosexual nacía estreitamente ligada á propia loita pola mudanza política, pola fin das leis represivas da ditadura, e pola transformación da sociedade machista. É por isto polo que incluían entre as súas demandas a legalización dos anticonceptivos e do aborto, para alén da liberdade de vestir e expresarse como se quixer e a non discriminación para as persoas que «mudaran de sexo». Cómpre fixar o foco nisto último, pois foi a primeira e a última vez que a realidade que hoxe poderíamos comprender como trans apareceu nos discursos destes primeiros colectivos. O repaso dese proceso evidencia unha das máis importantes viraxes estratéxicas antes mencionadas, e que deu como resultado o feito de que a T de LGBT+ continúe a aparecer en moitos imaxinarios sociais como unha realidade extrínseca á sociedade, ou como di Abigail Shrier no seu libro, como «un dano irreversíbel que seduce as nosas fillas» (2021).
Nesta altura, no país xa se tiña constancia da existencia de persoas «transexuais» (principalmente mulleres) grazas a tres reportaxes xornalísticos que lles deron voz. Estas reportaxes constituíron un fito importante, pois nelas por primeira vez mulleres trans residentes na Galiza puideron expresar as súas demandas políticas en público e en primeira persoa. Eran vedetes, cabareteiras que vivían das funcións que se ofertaban nos distintos locais de ocio nocturno da praia de Samil en Vigo, un espazo que durante estes anos se erixiu en referente para as disidentes sexuais tanto da Galiza como do Estado. Faríano a través de tres entrevistas en xornais e revistas galegas: El Pope (1977), El Pueblo Gallego (1978) e o semanario Galicia Deportiva (1978). Nas dúas primeiras, que puidemos consultar, as entrevistadas resaltaban a dificultade en atopar opcións laborais fóra do mundo do espectáculo e puñan a súa esperanza en que «en cinco ou seis anos», coa mudanza política, a situación sería outra para elas.
A terceira das reportaxes, titulada «Siete travestis se nos confiesan» publicada no semanario Galicia Deportiva só é posíbel consultala a través dunha sentenza do Tribunal Supremo. A Audiencia Provincial de Pontevedra xulgou e condenou o xornalista, Federico Puigdevall, a seis anos de inhabilitación e a 20.000 pesetas de multa pola súa publicación. Un ano despois, en 1979, o Supremo ratificou a condena por amosar «fotografías en las que posan desnudos y con apariencia genital femenina cuatro homosexuales». Acompañábanse de texto con expresións que facían alusión á violencia cotiá que sufrían na súa vida de exclusión social, como por exemplo: «nos enseñan la polla en la calle»; «me llevó a una esquina y se puso a meterme mano» ou «me dice que me vaya a la cama con él».
O supremo consideraba que estas palabras e fotografías eran manifestacións de «vicio nefando» que atacaban «al pudor público, a la moral sexual de la colectividad, que en su inmensa mayoría repudia tales actos de aberración sexual, y más aún su pública e indecorosa exaltación (que) llega fácilmente a manos de menores y jóvenes, a los que puede producir el natural impacto en su recta formación moral».
O xornalista pasou un mes na cadea por non aboar a multa, e a realidade daqueles grupos de transexuais que frecuentaban Vigo deixou de aparecer en reportaxes xornalísticas, pois o prezo a pagar era demasiado elevado. Os dereitos sexuais que agardaban conquistar «en cinco ou seis anos» non entraron na Constitución e as detidas polas leis de perigosidade social tampouco foron incluídas na Lei de Amnistía do 1977.
En paralelo a este proceso, as demandas trans deixaron de estar presentes nas reivindicacións dos primeiros colectivos de liberación homosexual do país, nun proceso que se reproduciu a nivel estatal e que consistiu en evitar a visibilidade dalgo que daba tan má prensa como o travestismo e a transexualidade. A estratexia pasaba por transformar o «invertido» do franquismo en «Gai», unha expresión importada de ambientes anglosaxóns coa capacidade de se transformar en asimilável polo sistema.
A realidade trans na Galiza – e noutros lugares- permaneceu desde entón agochada, excluída, recluída en salas de espectáculos e recunchos de rúa. Tiveron que pasar máis de vinte anos para que alguén como Laura Bugalho a voltara pór na axenda dos movementos sociais e da esquerda, non sen dificultades. Laura tivo que explicar que o que ela vivía non era a mesma realidade que a que se representaba nas galas drag de multitude de festas e locais do «ambiente»; tivo que loitar contra a incredulidade, contra os antollos dunha sociedade para a que o trans non existía. Co seu traballo abriu un camiño de recoñecemento político que levou a que en 1999 os dereitos sanitarios das persoas trans xa foran debatidos no parlamento galego da man dunha proposición non de lei presentada polo BNG. Cómpre que lembremos que dita proposición foi rexeitada pola maioría parlamentaria do PP, e volvería ser votada en contra dezaoito anos despois, en 2017, na toma en consideración da Lei de Identidade de Xénero galega presentada por BNG, PSOE e En Marea.
A día de hoxe, tras máis de corenta anos de Orgullos no país, o trans segue sen ser un suxeito de pleno dereito. Reivindicacións como as das transexuais de Vigo en 1977 que pedían inclusión laboral fican aínda lonxe. O mesmo acontece coa non discriminación para as persoas que «cambiaran de sexo» que incluía a Fronte Galega de Liberación Homosexual no seu primeiro comunicado de prensa no mesmo ano, proclama que segue a poboar os manifestos dos Orgullos. A lóxica da patoloxía contaxiosa daquela sentenza de 1979 segue presente en libros como o de Abigail Shrier ou o de José Errasti e Marino Pérez, prologado por Amelia Valcárcel: Nadie nace en un cuerpo equivocado: éxito y miseria de la identidad de género (2022). Mesmo a ollos do Estado, o trans segue a ser considerado unha enfermidade mental, posto que aínda se require dun diagnóstico psiquiátrico e dun tratamento hormonal obrigatorio para obter recoñecemento como tal. Se algo ensinan a día de hoxe as reivindicacións daqueles primeiros colectivos dos anos setenta é que a loita pola mudanza política non rematou para todas. Tal e como dicían, segue sendo precisa unha transformación social que poña fin á sociedade machista que oprime ás disidentes sexuais, unha transformación que –pensaban-. só podía chegar da alianza con «movementos feministas, de xoves, presos, marxinados (…)»: de todas aquelas que, a fin de contas, continuamos na loita pola ruptura democrática.