A Ánxela Lema París convida-nos, neste texto crítico, a revisar as identidades sexuais, sexualidades e orientações relacionais em que pensamos quando intentamos enquadrar uma voz poética e a aproveitar a ambiguidade como escapatória política às categorias limitantes da normatividade.
neste lugar
hai unha certa violencia na forma de articular
a palabra
verdadeNuria Vil
No seu artigo “Escribir como mujer” Peggy Kamuf pregúntase se ler unha obra a cegas, é dicir, como se ninguén a escribise, nos permitiría descubrir puntos cegos da nosa cultura. Pois ben, poñamos en práctica ese exercicio. A seguir leremos dous breves poemas, a cegas, e tentaremos estabelecer que tipo de relación erótica manteñen as voces poéticas: “Construímos o sexo // cos nosos dedos”; “Recordas, aquela primeira vez / que fixémo-lo amor. // Recordas, os dous baixo un paraugas / de vergoña e medo”.
O primeiro poema pertence a Pornografía (1995), de Lupe Gómez, en todo momento interpretado desde un marco heterocentrado, embora a súa obra sempre aparecer vencellada a termos como rupturismo ou transgresión (Baltrusch, 2013). O segundo dos poemas pertence a Desde a outra beira (Vagalumes na noite, bolboretas do día) (2009), de Moncho Borrajo, catalogado pola crítica como poesía homoerótica, algo que até o propio Lino Braxe resalta no prólogo. Pois ben, que leva a interpretar os masculinos plurais como homoeróticos ou non? A resposta perante esta pregunta non é outra do que a identidade sexual que se lle presupón á figura autorial. Xa que logo, morreu a autoría, tal como vaticinaron Barthes e Foucault no século pasado ou seguimos a ler de maneira biográfica de xeito máis ou menos inconsciente? Na miña opinión, isto ofrece información á que cómpre atendermos sobre cales son os discursos que operan e inflúen no proceso de lectura poética.
En primeiro lugar, ler a partir da sexualidade que se lle presupón á figura autorial suporía a ruptura co pacto ficcional que implica a literatura, tal como Umberto Eco expuxo, posto que significaría ler a poesía en chave biográfica (1985, 1987). Xa que logo, embora aprendermos que a figura autorial non fala a través dos seus textos, non se dubida, en cambio, que a voz poética creada se corresponda co seu sistema sexo-xénero e, por tanto, que os poemas cuxas voces poéticas non presenten marca de xénero sexan interpretados como indubidabelmente equivalentes. Isto acontece fundamentalmente en poesía por se considerar un xénero literario moito máis vencellado ao íntimo, ao privado e, por tanto, ás vivencias de quen escribe, tal como xa reflexionaron, entre outres, Arturo Casas en “Pragmática y poesía” (1994) ou Susana Reisz en “‘Escritura feminina’ e estratexias de auto-representación” (1996). Así, no caso dunha obra como Sucios e desexados (1989), de Antón Lopo, en que topamos poemas cuxa voz enunciativa aparece claramente marcada como feminina (“Mírome ó espello / e véxome fermosa”), a crítica non dubida en chamar a atención sobre o “travestismo poético” existente, o cal non fai máis do que confirmar que se agardaba unha voz poética masculina e, ao non ser así, tórnase un recurso a analizar.
En segundo lugar, este proceso de lectura presentaría a heterosexualidade como única identidade posible. Perante o descoñecemento e a falta de información, todo texto será heterosexual agás se a figura autorial se reivindicar fóra dese marco. Neste sentido, maniféstanse dous problemas en absoluto menores. Dunha banda, todo o que escapa dos marcos da heterosexualidade esixe unha marca explícita, debido ao estrañamento que produce para a crítica, e condena á invisibilidade a todas as sexualidades outras. Posto que, como afirmaba Eve Kosofsky Sedgwick no seu artigo “A(queer) y ahora”, a heterosexualidade non opera como unha sexualidade, é dicir, que se considera a norma e non precisa de explicación, senón que simplemente se dá por feito; redúcese a poesía disidente á escrita por poetas activistas ou á que trata especificamente cuestións queer a risco de se recibir, como xa acontece, como dogmática.
Con relación a isto, cómpre puntualizar que, malia que nos últimos anos contamos con estudos literarios con perspectiva queer valiosísimos (Callón, 2011; Hermo, 2013; Reimóndez, 2018; Nogueira, 2020; Barreto, 2020), estes non deixan de se centrar, fundamentalmente, no plano da representación. Neste sentido, fica por resolver o motivo polo que non se analizan neses mesmos termos os poemas que contan con ambigüidade de xénero nas súas voces ou con aqueles onde a sexualidade non é o tema central da obra, o cal non os converte en indubidabelmente heterosexuais.
Doutra banda, a centralidade outorgada á identidade sexual que se lle presupón á figura autorial para a “correcta” interpretación da súa obra evidencia unha ollada lectora biográfica. Con todo, o perigoso desta lóxica é que pon en práctica unha lóxica ensencialista, bioloxicista e decimonónica que considera a existencia dun xeito de escribir hetero, lesbiano e gai, da mesma maneira en que antigamente se diferenciaba entre literatura masculina e feminina. Noutras palabras, debemos asumir que o desexo erótico poetizado debe coincidir, necesariamente, co que supostamente identifica a figura autorial?; debemos asumir que esa é a única lectura posíbel ou a máis verdadeira?; precisamos coñecer con quen se deita cada poeta para unha “correcta” lectura da súa obra?; e, xa por último, este modus operandi non vai na contra da concepción queer das categorías transitorias e non como estancas e perfectamente definidas? No entanto, que acontece cando non contamos con toda esta información? Que sucede cando a sexualidade non se mostra de maneira clara, mais os textos si deixan espazo a outras lecturas?
En terceiro lugar, estes mecanismos lectores implican a asunción da monogamia como única orientación relacional posíbel ou, noutras palabras, que o desexo expresado pola voz poética apenas se dirixe cara a un único receptor póetico. Estas lecturas adoitan apoiarse nalgún texto do poemario en que as voces si aparecen claramente marcadas como feminina e masculina, respectivamente. Porén, este tipo de interpretacións resultan conflitivas por dous motivos: a negación de toda orientación relacional non-monógama e a ollada monosexista en que asenta (Eisner, 2023), xa que a bisexualidade é unha identidade que nin tan sequera se contempla. Aliás, considerar que unha obra pode catalogarse como heterótica polo simple feito de encontrar un poema con voces marcadas como femininas e masculinas, respectivamente, resulta un argumento bifóbico que nega e invisibiliza toda plurisexualidade. Alén diso, devén un mecanismo heteromonógamo que sitúa o vínculo sexo-afectivo no centro da configuración das identidades sexuais, se ben autoras como Amigo Ventureira (2020) ou Coll (2021) xa nos convidaron a non caermos en binarismos e a complexizar e entender as nosas identidades sexuais alén das prácticas sexuais concretas de cada unhe.
Porén, moitos deses textos en que grande parte da crítica apoia a súa interpretación heterosexual son poemas en que a única marca das voces poéticas se manifesta desde un masculino plural, algo certamente revelador nesta encrucillada. O motivo débese a que os masculinos plurais van lerse como inclusivos ou non segundo a sexualidade atribuída á figura autorial. Así, os masculinos plurais da obra dun autor abertamente marica serán automaticamente homoeróticos, tal é o caso de Sexto fetiche (2001), de Antóm Fortes, e aqueles asinados por figuras autorias, e isto é importante, lidas como heteros por quen se descoñece que non sexa heterosexual, a única lectura posíbel para o público será a heterocentrada. Esta arbitrariedade confirma, en efecto, o biografismo latente no proceso de lectura. Tal como se pode observar, semella operar a lóxica de que todo erotismo será monógamo e monosexual até que se demostre o contrario e, perante isto, cómpre preguntarse: onde queda a bisexualidade?
Considerar a bisexualidade como posibilidade lectora ten un efecto profundamente subversivo, pois desestabiliza as categorías fixas da sexualidade sobre as que tradicionalmente asenta a interpretación literaria (e non só). Se recoñemos a bisexualidade como horizonte de sentido, resulta imposíbel determinar con certeza se un poema é “bi” ou non sen caer nunha lectura biografista, é dicir, sen intentar ancorar o texto na vida ou na identidade autorial. Precisamente nesa imposibilidade reside o seu potencial político e crítico: a bisexualidade desordena as lóxicas binarias e abre o espazo lector a unha ambigüidade fértil, onde o desexo deixa de ser unívoco e as relacións entre corpo, voz e xénero se fan necesariamente inestábeis.
Con todo, tal como expresou val flores en Romper el corazón del mundo (2021), trátase de rumiar as nosas maneiras de pensar e sentir para así observar o motivo polo que algúns suxeitos apenas ocupan o lugar da ignorancia. Noutras palabras, o obxectivo non debería ser considerar toda a poesía como potencialmente queer, senón gañar consciencia sobre os mecanismos instaurados, viciados, que nos levan a lecturas limitantes como primeiro paso para unha lectura liberadora. É máis, as lecturas realizadas até o momento de poemarios como os mencionados son máis do que lexítimas. O erro sería consideralas como únicas e máis válidas do que outras. Ler non é unha acción pasiva, inocente ou baleira de significancia política. Por este motivo, convido a reflexionar sobre por que lemos como o facemos e a debullarmos como a mononorma interfire como mediadora ideolóxica na lectura poética. O contrario significará que a lectura, en lugar de nos convidar a coñecermos outras realidades, apenas serve como un efecto espello do status quo hexemónico. Fagamos o exercicio de explorar as oportunidades que nos pode achegar a poesía e que a lectura torne nun acto de rebeldía, un xesto de desobediencia que nos permita albiscar, entre os versos, latexos doutros mundos posíbeis.