A gráfica comercial é também um lugar de memória que dá conta da vulnerabilidade dos nossos bairros face à gentrificação. Partindo do projeto ‘Compostela (etno)gráfica’, Aldara Cidrás reflete sobre os fenómenos transformadores da paisagem urbana da capital galega ao longo do último século
Nas rúas da améndoa de Compostela mora unha fauna rara: paxaros, gatos, polbos, tigres, galos, porcos… Unha fauna muda, en perigo de extinción, que corre o risco de desaparecer como nos deixaron centolas, mexillóns e cigalas que outrora tamén tiñan o seu ecosistema nos rótulos dos comercios da cidade vella, camuflados entre as fachadas dos edificios ante a pasaxe dos anos e o desatento ollar das viandantes. O principal factor de risco que lles afecta é o mesmo que, diasporicamente, expulsa as veciñas para zonas menos hostís para a habitabilidade: a espada damocliana da modernización mal entendida, da xentrificación acelerada e da turistificación masiva que transforma os piares socioeconómicos do bairro e des(con)figura as nosas paisaxes urbanas. Porque nos non-lugares se non-vive, que diría Marc Augé (1998). Son terra erma.
Quen coñeza ben a cidade ou leve a vivir nela anos haberá notar as mudanzas a que nos referimos. A temporada turística deixou de ser unha cuestión estacional. O Xacobeo é un state of mind que nunca acaba: cada ano rómpense antes os récords de números de visitantes, sen importar que sexa ou non ano santo. As desigualdades de acceso a habitación son cada vez máis extremas, tensionadas polos alugueres de curta duración que alimentan a avaricia dunhas poucas. O fecho de locais tradicionais e a abertura doutros novos altera o aspecto identitario do espazo público e mingua a súa oferta de servizos. O casco histórico converteuse nunha zona de sacrificio en prol dun monocultivo turístico cuxa insustentabilidade é cada vez máis evidente. A galiña dos ovos de ouro tomou anabolizantes.
Son moitas as focaxes que podemos empregar para abordar estes temas e todas elas nos permiten obter unha imaxe o máis completa posíbel do problema a que nos enfrontamos. Podemos atallalo dun punto de vista político, económico, cultural, sociolóxico, ambiental, estético, artístico… e tamén histórico. Porque o pasado é sempre revelador sobre as incomodidades do presente e as incertezas do futuro. Con esa idea en mente, naceu en 2022 o proxecto de investigación e divulgación Compostela (etno)gráfica (@compostela_etnografica), que estuda a gráfica comercial do casco histórico de Santiago de Compostela desde comezos do século XX para entendela e revalorizala como fenómeno alén do estético. A través dos rótulos como dispositivo etnográfico-cultural, reflicte propositivamente sobre estes devires urbanos que tanto nos afectan e vehicula conversas normalmente incómodas. Anima a veciñanza a reocupar os espazos turistificados, redescubrindo a súa riqueza patrimonial cun novo ollar: calmo, curioso, consciente. Compostela (etno)gráfica vai de rótulos, mais na realidade vai de moito máis.
O filósofo Daniel Milo (1998) aseguraba que a conjoncture urbaine dá conta da conjoncture des mentalités. Os estabelecementos das cidades son tamén lugares de memoria: vestixios do desenvolvemento urbanístico e das mudanzas sociais e económicas mais, sobre todo, son puntos de referencia das nosas propias cartografías emocionais. Os seus nomes conforman o rueiro da microtoponimia urbana. A súa expresión gráfica e, en concreto, os seus rótulos son a sinalética que nos orienta no espazo e no tempo. As capas de significados e significantes que neles conflúen convértenos en pezas de valor histórico ou, en expresión de Enric Satué (1984), nun auténtico museo na rúa. Un museo popular, reivindicábel. E, por iso, son patrimonio cultural a protexer.
O propio Satué (1984) ou Alberto Corazón (1979) veñen subliñando esta cuestión en cidades como Barcelona ou Madrid desde hai máis de catro décadas. As súas obras, hoxe case un obxecto de colección, retratan a través de comercios unhas paisaxes urbanas con particularidades propias que comezaban daquela a desaparecer e que na actualidade son fósiles que resisten (cando poden, se poden, en canto poden) ás dinámicas transformadoras turbocapitalistas. Neste contexto actual, onde tamén coincide un revival da nostalxia en clave dixital, teñen surxido nos últimos anos proxectos que, mediante experiencias diversas como a abertura de contas en redes sociais, a realización de safaris tipográficos, a publicación de libros de fotografías ou a montaxe de exposicións, pretenden documentar todo tipo de rótulos antigos. Céntranse fundamentalmente no seu deseño gráfico, ben para aprecialo ou encontrar inspiración nel, ben para entender mellor a evolución cultural e estética dun lugar e, en ocasións, para denunciar tamén os efectos da xentrificación.
O proxecto Compostela (etno)gráfica asume esta bagaxe e vai un paso máis alá para propornos entender a capital galega a través da súa gráfica comercial nunha viaxe arredor de máis de 120 anos, historizándoa grazas ao traballo de documentación e arquivo. O traballo céntrase no que poderiamos identificar como a rotulación máis emblemática da cidade, aquela saínte e de ferro forxado. A súa decoración é, ás veces máis discreta, como as pranchas de ferro habitualmente lacadas a preto sobre as cales se pintan ou colocan letras brancas; noutras ocasións, os cartaces poden ser máis orixinais nas súas cores e formas, con representacións pictóricas dalgún obxecto que faga referencia ao local que anuncian, chiscadelas ao culto xacobeo (como as cunchas de vieira ou as cruces de Santiago) ou elementos clave da cultura galega, como a súa gastronomía. A través dun catálogo de máis de medio millar de rótulos históricos e actuais, o proxecto pon o foco no conflito multifactorial que provoca a súa desaparición.
Ao falar das tensións liminais entre o vello e o novo, a idea de tradición aparece como un concepto sempre problemático. Porque as tradicións foron nalgún momento innovación. Probabelmente, se imaxinarmos a Compostela de hai un século, virán á nosa mente imaxes como as de Ruth Matilda Anderson: unha cidade de pedra, cunha rotulación austera, que encaixa ben con esa idea dunha realidade a preto e branco que irremediabelmente moitas veces temos do pasado. Porén, se nos trasladásemos ao Santiago dos anos 20, o que encontrariamos en termos de gráfica comercial sería moitísima heteroxeneidade. Unha variedade que vén marcada, por un lado, pola propia diversidade de estabelecementos que encontrariamos: loxas de móbeis, de recordacións de Santiago, imprentas, tinturarías, salóns de penteados, ultramarinos, estabelecementos de restauración, pensións, academias, reloxoarías etc. Mais, sobre todo, esta diversidade é propiciada pola falta de regulación na materia. É a partir da década de 1930 cando comezan a surxir a partir da administración pequenas tentativas na regularización, iniciándose un paulatino proceso de padronización da gráfica publicitaria que acabará por eclodir anos máis tarde.
Os grandes procesos transformadores do urbanismo compostelán sempre viñeron marcados pola cuestión xacobea. Este non é distinto: encádrase dentro dunha política de revitalización do Camiño de Santiago posta en andamento polo réxime franquista desde a súa instauración, mais que encontra no ano santo de 1954 un momento clave. Alén das obras na cidade, como as melloras no aeroporto de Lavacolla ou a abertura de novas vías de acceso á catedral, favorécese a instalación ou mudanza de rótulos no casco histórico, cunha estética moi determinada: en bandeirola, de chapa de ferro forxado (aínda que tamén se permite a madeira tallada, e non son poucos os cartaces que combinan ambos os materiais), pendurado dunha fixación saínte. Xeneralízase unha decoración sobria e de cores sinxelas, o que non impide a existencia de ornamentos nos extremos do rótulo ou da peza de fixación. A cidade engalánase potenciando a idea de tradición, coidando o existinte e por outro lado acrecentando detalles que fomenten, digamos, o enxebre. Existe unha auténtica vontade curatorial do espazo público que responde a unha ollada allea, que é a do visitante, a do peregrino, a do turista. Moitos dos deseños desta época aínda os podemos encontrar nas rúas a día de hoxe, aínda que ás veces modificados. É o caso, por exemplo, do emblemático rótulo de «Novedades Carmiña» na rúa das Orfas.
Non deixa de resultar irónico que o propio fenómeno que onte permitía a consolidación desta tendencia estética (o Xacobeo e o impulso de Compostela como potencia turística) sexa o mesmo que hoxe a está a dinamitar. Mais, como sabemos, isto non vai só de tendencias estéticas, mais si do que hai detrás delas. Do que simbolizan os símbolos: a atención polo espazo público, os coidados que pomos nel, os oficios tradicionais, as posibilidades de convivencia entre visitantes e veciñas. Entre tanto, continúan e fechar os estabelecementos que facían comunidade e abren franquicias desvinculadas do territorio. Dentro das lóxicas propias da globalización, homoxeneízanse os nosos bairros e as formas en que (des)habitalos. Santiago de Compostela como proxecto político-urbanístico creceu sempre como espello desa ollada outra, foránea, incluso naqueles tempos que agora podemos relembrar con nostalxia; mais estamos a chegar a un límite. O proceso hiperturistificador en que a cidade está na actualidade inmersa está a mudar radicalmente a súa paisaxe urbana e todo o que iso implica, e a iconografía comercial (tan rica como vulnerábel) é un dos moitos elementos a través dos cales podemos facer un seguimento do seu alcance. Os rótulos son os canarios nas minas de carbón cuxa desaparición nos alerta dun perigo silandeiro mais palpábel, que, se non solucionamos, acabará por afogarnos a todas.