Desde a súa implantación coa Lei Orgánica 1/2015 de reforma do Código Penal español, o termo “delito de odio” converteuse nunha expresión habitual en titulares, xuízos mediáticos e debates sociais. O seu uso por parte dos medios e certos referentes políticos e activistas dá a entender que se trata dun instrumento de xustiza social, unha conquista dos movementos antirracistas, feministas e LGBTI que permite sancionar a quen actúa movido polo odio cara ás diferentes. Porén, a recente imputación por posíbel delito de odio de activistas por protestar ao paso da Vuelta Ciclista a España contra o xenocidio do pobo palestino, aos que se acusa de promover o antisemitismo e a discriminación por nacionalidade, deixa albiscar que baixo esa aparencia progresista se agocha un perigo. Unha ferramenta legal ambigua que, en mans do sistema e da súa xustiza, serve tantas veces para reprimir o disenso político como para protexer as que habitamos as marxes.
Este artigo propón revisar criticamente este tipo penal e preguntarse se, realmente, o delito de odio é unha forma lexítima e útil de defensa contra a violencia ou unha nova forma de control ideolóxico do réxime.
Orixe e intención do concepto legal
O chamado delito de odio aparece formalmente recollido no artigo 510 do Código Penal español, tras a reforma de 2015 operada pola xa citada LO 1/2015. Inspirado en directivas europeas e en modelos semellantes doutros países occidentais, o seu obxectivo declarado é perseguir as condutas que inciten á discriminación, á hostilidade ou á violencia contra persoas ou colectivos por pertencer a determinada «etnia, raza ou nación, a súa orixe nacional, o seu sexo, orientación ou identidade sexual, por razóns de xénero, enfermidade ou discapacidade».
Nun principio, esta redacción pretende reforzar a protección de grupos vulnerábeis recoñecendo que a violencia da que son foco ten un compoñente estrutural. Ademais, enténdese que non é o mesmo agredir unha persoa pola súa cor de pel que por un conflito persoal, xa que o primeiro resulta no reforzo da opresión ao normalizar a violencia e xerar un ambiente de medo e inseguridade entre quen partilla coa vítima o seu grupo social.
Porén, a redacción ampla e ambigua do artigo deixa moito espazo para a interpretación dos operadores xurídicos. Que é «incitar ao odio»? Cando un discurso deixa de ser crítica lexítima para converterse en delito? A resposta depende, en última instancia, de quen teña o poder de definir o odio. E nese punto o Estado actúa como árbitro e parte interesada.
Un contexto de violencias crecente
É importante non perder de vista o contexto social en que esta figura se ve lexitimada. Desde arredor do 2019, os informes de entidades como o Observatorio Coruñés contra a LGBTIfobia amosan un incremento sostido das agresións a persoas queer, acadando os seus máximos expoñentes (de momento) no asasinato de Samuel Luíz na Coruña e o intento de asasinato dunha moza trans en Lugo. Os datos publicados polo Ministerio do Interior confirman a tendencia a nivel estatal, e sinalan que a escalada de violencia se estende tamén ás agresións por racismo e xenofobia.
Estas violencias non sempre encaixan no tipo penal de delito de odio: na maioría dos casos, trátase de delitos de ameazas, lesións ou asasinato con agravante de odio, o que contribúe a unha confusión xeralizada sobre a aplicación da lei. Os medios de comunicación tenden a agrupar baixo esa etiqueta calquera agresión motivada polo prexuízo, e iso alimenta a percepción de que a lei de delitos de odio é o único escudo posíbel para estes grupos marxinalizados.
Neste escenario, é comprensíbel que unha parte das persoas LGBTI ou racializadas vexa na figura do delito de odio unha conquista necesaria. A violencia é real, o medo tamén, e a resposta institucional claramente insuficiente.
Delito de odio vs. agravante de odio: unha ambigüidade funcional
A confusión entre delito de odio e agravante de odio non é un detalle técnico sen importancia, senón unha parte do problema. O primeiro é unha figura penal autónoma (art. 510), que castiga discursos, mensaxes ou manifestacións públicas que inciten ao odio. O segundo é unha circunstancia que aumenta a pena doutros delitos (art. 22.4), cando se demostra que a motivación foi discriminatoria. Se ben os dous mecanismos merecen ser cuestionados, só o primeiro eleva á categoría de delito actos que previamente podían ser protexidos pola liberdade de expresión.
Escapa ao foco deste artigo unha análise profunda do agravante de odio. Desde o convencemento antipunitivista non creo que un incremento porcentual da contía das multas ou da extensión das penas de privación de liberdade faga as rúas máis seguras para as vítimas. Ao mesmo tempo, acredito en que o recoñecemento por parte das institucións do sistema de que existe unha opresión estrutural e que esta estrutura xoga un factor posibilitando estas agresións, é un fito importante na nosa loita.
En todo caso, na práctica os medios e mesmo xulgados tratan ambos conceptos como sinónimos, expandindo o campo de aplicación do dereito penal e lexitimando unha persecución ideolóxica encuberta. O resultado é un marco legal que, lonxe de garantir protección ás discriminadas, aumenta a discrecionalidade xudicial e policial.
O uso político e represivo da figura
Este perigo non é hipotético. Hai exemplos abondo de como o delito de odio se utiliza para silenciar voces disidentes. Máis alá do caso recente da Vuelta, desde a entrada das forzas de ocupación israelís en Gaza en outubro de 2023, activistas foron investigadas en numerosas ocasións por «incitación ao odio» ao denunciar o xenocidio palestino e pedir o boicote a Israel. O sionismo é especialmente proclive a facer uso desta ferramenta, que recolle de xeito específico o antisemitismo entre os seus focos de aplicación e non a islamofobia, a pesar de que no Estado español viven na actualidade máis de 2,5 millóns de persoas musulmanas e só 13 000 que se recoñezan como xudías. Porén, este non é un uso illado.
A igrexa católica, partidos de extrema dereita e incluso grupos autorrecoñecidos como nazis fixeron uso desta lexislación ao longo da última década para combater a disidencia, meter medo aos axentes políticos que se lles opoñen ou coartar a liberdade artística e de expresión.
Desde a querela interposta pola Asociación de Abogados Cristianos (AEAC) contra Drag Sethlas cando gañou o primeiro premio do Carnaval das Palmas de Gran Canaria cunha actuación na que se vestía de Virxe María ata a recente imputación de militantes da CRT por colocar un xogo de dardos nunha festa popular na que adornaron as dianas coas caras do líder de Vox xunto con figuras como Donald Trump ou Netanyahu, é importante entender que estes procesos legais cumpren o seu obxectivo aínda que non se salden con condenas.
Para persoas queer como as artistas drag ou as activistas que fixeron escraches ao paso do autobús transfóbico de Hazte Oír, e para xuventudes antifascistas militando en organizacións minoritarias, un proceso legal pode supor un custo económico, social e vital inasumíbel. Para as súas compañeiras, o medo a ser as seguintes pode ser suficiente para abandonar a loita.
O paradoxo é evidente: unha norma supostamente creada para combater o «odio» é aplicada por un Estado que perpetúa a violencia institucional, e remata por castigar quen denuncia o racismo, a LGBTIfobia ou o fascismo. O poder xudicial, fortemente conservador, utiliza o concepto de «odio» como escusa para reprimir a esquerda e blindar as institucións.
Neste sentido, o delito de odio funciona como un espello invertido da represión clásica: xa non se condena abertamente por ser comunista, independentista ou antifascista, senón por «incitar ao odio» contra quen encarna os valores dominantes. A linguaxe do progresismo legal é reciclada para lexitimar o control político.
A crítica antipunitivista: máis alá do castigo
O independentismo galego, foco de décadas de persecución política e penal, comprobou en carne propia un feito reivindicado polas pensadoras máis referenciais dos movementos queer, feminista e antirracista: non se pode combater a violencia confiando no mesmo Estado que a produce. Como dixo Audre Lorde: «as ferramentas do amo non derrubarán a casa do amo».
A lóxica punitiva, a idea de que máis cárceres e máis penas farán que vivamos máis seguras, é incompatíbel cunha visión radicalmente transformadora da sociedade. O sistema penal non repara, non educa, non prevén: limítase a castigar e a reproducir desigualdades. As persoas presas son maioritariamente pobres, racializadas, migrantes ou con problemas de saúde mental. Engadir novos tipos penais “progresistas” non muda esa realidade: só amplía o control sobre a disidencia.
O éxito político do delito de odio encaixa nun fenómeno máis amplo: o punitivismo progresista. Movementos sociais que loitan contra sistemas de opresión acaban reclamando máis penas, máis rexistros, máis control. O feminismo institucional, por exemplo, leva anos pedindo un rexistro público de condenados por delitos sexuais. Non parecen interesadas no feito de que esta medida xa existe en países como Estados Unidos e que, lonxe de protexer mulleres e crianzas de violadores e pederastas, ten como consecuencia unha total imposibilidade de reforma para quen cometeu estes actos. Tampouco no feito de que, nas mans de lexisladores e xuristas conservadores, esta medida supuxo niveis inimaxinabeis de persecución e violencia cara a persoas que transgriden normas sexuais sen causar dano, como nudistas, persoas trans ou practicantes de sexo en espazos públicos.
Esta tendencia responde a un sentimento lexítimo de indefensión, mais tradúcese nunhas lóxicas reaccionarias extremadamente perigosas. Cada nova demanda de «seguridade» supón máis poder para a policía, os xulgados e o cárcere, e persoas que só desexan verse protexidas polo Estado contra un perigo real poden acabar comprando o discurso de grupos políticos que levan o punitivismo extremo por bandeira, os partidos de extrema dereita.